Amiăng trắng không phải là nguyên nhân gây ra ung thư trung biểu mô cho 8 trường hợp ở Việt Nam?

Các chuyên gia tại bệnh viện Horoshima, Nhật Bản đã xác định chẩn đoán là trong 8 trường hợp mắc bệnh ung thư trung biểu mô ở Việt Nam không có trường hợp nào có tiền sử rõ ràng tiếp xúc nghề nghiệp với amiăng.

Từ đâu mà có con số 8 trường hợp bị ung thư trung biểu mô ở Việt Nam do liên quan đến amiăng? Thực tế con số này đến từ một nghiên cứu của Cục Quản lý Môi trường Y tế – Bộ Y tế.

Trong 2 năm 2010 – 2011, Cục quản lý Môi trường Y tế – Bộ Y tế đã tiến hành triển khai đề tài nghiên cứu cấp bộ “Nghiên cứu các bệnh liên quan đến amiăng ở những người tiếp xúc”. Đây là một hoạt động thuộc Dự án “Bảo vệ sức khỏe người lao động giai đoạn 2009-2011” do Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi Nhật Bản tài trợ thông qua Tổ chức Y tế thế giới (WHO) đã được Chính phủ phê duyệt tại Công văn số 525/TTg-QHQT ngày 08/4/2009 và Bộ Y tế phê duyệt tại Quyết định số 2219/QĐ-BYT ngày 19/6/2009. Nghiên cứu này cũng được thông qua bởi Hội đồng Y đức của Bộ Y tế. Kết quả phỏng vấn tìm tiền sử nghề nghiệp liên quan đến amiăng ở 447 trường hợp vào nhập viện tại 06 bệnh viện tham gia nghiên cứu cho thấy, có 46 trường hợp được chẩn đoán ung thư trung biểu mô màng phổi (Mesothelioma màng phổi). Sau sàng lọc, chỉ có 39 mẫu bệnh phẩm đối tượng được chẩn đoán bị ung thư trung biểu mô và được gửi sang Bệnh viện Hiroshima, Nhật Bản để làm các xét nghiệm. Cuối cùng, các chuyên gia Nhật Bản đã xác định chỉ có 08 trường hợp là thực sự bị ung thư trung biểu mô trong đó không trường hợp nào có tiền sử rõ ràng tiếp xúc nghề nghiệp với amiăng.

Các tổ chức phi chính phủ, đặc biệt là VNBAN (với rất nhiều các giáo sư, tiến sỹ) được trả tiền để làm các chương trình vận động chính sách y tế đã lấy các con số 107.000 người và 8 trường hợp ung thư trung biểu mô ở Việt Nam (phớt lờ kết luận trong nghiên cứu của Bộ Y tế rằng 8 trường hợp này không có tiền sử tiếp xúc nghề nghiệp với amiăng trắng) như là một bằng chứng bệnh tật do amiăng trắng gây ra. Việc “cố tình đánh tráo khai niệm”, sử dụng các con số này để trình bày tại các Hội thảo, hội nghị 17/06/2014; 10/12/2013; 23/12/2014; 22/04/2015; 30/05/2015; toạ đàm trực tuyến trên VOV 26/04/2015; và trả lời phỏng vấn trên các báo như Vietnamnet… đã thông tin một cách sai lệch đến công chúng và dư luận, khiến các kết quả nghiên cứu khoa học bị hiểu sai một cách trầm trọng.

Trên thực tế, việc quy chụp các trường hợp ung thư trung biểu mô ở Việt Nam là do phơi nhiễm với amiăng trắng thực sự không khách quan vì các lí do sau:

  • Nghiên cứu của các nhà khoa học có uy tín trên thế giới (Bernstein D., Hoskins J. A. (2005). The health effects of chrysotile: Current perspectivebased upon recent data) đã chỉ ra rằng sợi amiăng trắng có dạng xoắn, xốp mềm sẽ bị đào thải ra khỏi phổi từ 0,3 – 11 ngày sau khi thâm nhập vào cơ thể qua đường hô hấp, hoặc bị phân huỷ bởi môi trường axit do các đại thực bào tạo ra. Nhóm sợi amiăng nâu và xanh (amiăng amphibole) khi vào phổi sẽ lưu lại trong một thời gian rất dài với chu kỳ bán rã khoảng 466 ngày. Tại Việt Nam, chỉ duy nhất sợi amiăng trắng được sử dụng từ những năm 1963 và đến nay các nghiên cứu cấp Bộ đều không tìm thấy trường hợp ung thư phổi do amiăng trắng gây nên.
  • Thực tế phơi nhiễm amiăng nâu và xanh chỉ gây nên bệnh ung thư trung biểu mô nhưng không phải tất cả các trường hợp ung thư trung biểu mô đều do amiăng gây ra. Nguy cơ gây ung thư cho con người đến từ rất nhiều các nguồn khác nhau như ô nhiễm không khí, đất, nước, từ thực phẩm bẩn, hút thuốc, uống rượu bia và đặc biệt là trong các ngành công nghiệp khai thác than, đá…
  • Tỷ lệ 80% bệnh nhân ung thư trung biểu mô là do amiăng gây ra được nêu trong báo cáo của WHO. Tuy nhiên, tỷ lệ này được đưa ra dựa trên hai nghiên cứu thống kê số liệu về phơi nhiễm với amiăng nâu (amiăng amphilobe) và amiăng trắng (amiăng chrysotile). Trong khi đó, ở Việt Nam chỉ có amiăng trắng được sử dụng.
  • Chương trình Khám bệnh nghề nghiệp và đo môi trường lao động cho công nhân ngành sản xuất tấm lợp amiăng xi măng (AC) được Bệnh viện Xây dựng – Bộ Xây dựng tiến hành trong nhiều năm qua (2008 – 2016) cho tổng số 3.590 công nhân (những người lao động trực tiếp tiếp xúc với amiang trắng trong sản xuất). Kết quả hội chẩn 9 năm liên tiếp được công bố bởi Hội đồng đọc phim uy tín cho thấy: Không phát hiện tổn thương điển hình của bệnh bụi phổi liên quan đến amiang chrysotile.

Vậy từ đâu mà ra nhận định: “Tỷ lệ 80% bệnh nhân ung thư trung biểu mô là do amiăng gây ra”?

Nghiên cứu thứ nhất, “Asbestos, asbestosis, and cancer: the Helsinki criteria for diagnosis and attribution” (Scand J Work Environ Health 1997;23(4):311-316) khẳng định “khoảng 80% bệnh nhân ung thư trung biểu mô đã từng ít nhiều có phơi nhiễm nghề nghiệp với amiăng”. Nhưng bên cạnh đó, nghiên cứu cũng ghi rõ: “Bỏ qua một số trường hợp ung thư trung biểu mô loại mô học loại lành tính hoặc không rõ ràng có ác tính hay không (…), tất cả các dạng ung thư trung biểu mô ác tính có thể được gây ra bởi amiăng, trong đó khả năng gây ung thư của amphibole cao hơn chrysotile”.

Nghiên cứu thứ hai được tham khảo cho tỷ lệ 80% là “The epidemiology of mesothelioma in historical context” của J.C. McDonald, A.D. McDonald (Eur Respir J, 1996, 9, 1932-1942). 80% thậm chí còn không xuất hiện trong nghiên cứu này, ngoại trừ câu sau: “Trong các nghiên cứu thuộc thời kỳ đầu, chỉ có thiểu số các bệnh nhân nam được cho là do phơi nhiễm nghề nghiệp với amiăng, trong khi đó, tuỳ thuộc vào địa điểm, tỷ lệ hiện nay có thể lên đến 90%”. Tuy nhiên, cũng chính nghiên cứu này nhấn mạnh rằng những nghiên cứu dịch tễ học đều cho thấy tỉ lệ ung thư trung biểu mô cao hơn hẳn ở những mỏ và nhà máy có sử dụng amiăng amphibole do độ bền sinh học cao của loại amiăng này. Hơn nữa “Amiăng trắng dùng trong công nghiệp thường chứa hàm lượng thấp sợi tremolite (một loại amphibole), yếu tố có thể lý giải số lượng ít trường hợp ung thư trung biểu mô được gắn với loại sợi amiăng này [tức amiăng trắng]”.

Thực tế, khoa học vẫn chưa có câu trả lời liệu amiăng trắng có gây ung thư trung biểu mô hay không. Trong tham luận trình bày tại Hội thảo Kỹ thuật về Amiăng Chrysotile tổ chức bởi Ban Thư ký Công Ước Rotterdam ngày 30-31 tháng 3 tại Geneva, TS. Dana Loomis của IARC công nhận rằng bằng chứng hiện nay cho thấy khả năng gây ung thư trung biểu mô của amiăng chrysotile thấp hơn amiăng amphibole – mặc dù chất lượng dữ liệu còn hạn chế.

Nghiên cứu năm 1998 của Ilgren và Chatfield thậm chí còn kết luận: “Rất có thể chưa từng có bất kỳ trường hợp ung thư trung biểu mô nào được kết luận, chứng minh về mặt lâm sàng và bệnh lý ở bất kỳ ngành công nghiệp sản xuất nào như xi măng, sản phẩm ma sát, hoặc dệt may, với hàng chục nghìn công nhân, nơi chỉ có amiăng chrysotile được sử dụng”. (Ilgren and Chatfield. Indoor Built Environ, 1998).