Câu chuyện bình giữ nhiệt có amiang: Hạt giống ung thư tâm hồn

Nếu là một người hay đọc báo, có lẽ ai cũng có thể thấy gần đây có rất nhiều bài viết gây scandal, hoang mang dư luận như nước dùng bị nhiễm dầu do xả thải trộm, bụi mịn trong không khí, virus lạ gây viêm cơ tim, bình giữ nhiệt có chất kịch độc… Mỗi khi một loạt bài này được tung ra, các trang báo mạng, các “chia sẻ viên”, ngay lập tức nhảy vào đăng bài, chia sẻ, bình luận vô cùng rôm rả. Có những bài viết về lên đến vài chục nghìn like là chuyện không phải hiếm.

Từ những câu chuyện như nước sinh hoạt “có mùi lạ” sau đó lan truyền giúp chính quyền tìm ra thủ phạm xả thải dầu cũng như thủ phạm thiếu trách nhiệm với sức khoẻ người dân, không thể phủ nhận tác dụng của truyền thông giúp bảo vệ đời sống. Nếu không có những công cụ như vậy, có lẽ một ý kiến về nước có mùi lạ không biết phải qua bao nhiêu cửa mới có thể đến được tai người có thẩm quyền, kết nối được nạn nhân với nhau. Và nếu như vậy, cũng không biết bao nhiêu người dân sẽ tiếp tục được uống nước pha dầu gây hại cho sức khoẻ.Thế nhưng, bên cạnh những sự việc thực sự có ý nghĩa như nước bị xả thải thì cũng có những câu chuyện bị đặt nhiều dấu hỏi như câu chuyện về bụi mịn trong không khí, về virus gây viêm cơ tim, về nước mắm truyền thống có chứa arsen, về bình giữ nhiệt có chứa amiang… Mới năm 2016, nhiều thông tin cho rằng nước mắm truyền thống bị cho là chứa thạch tín, dạng vô cơ của nguyên tố arsen được coi là “Vua của các chất độc”.

(Trích dẫn của ông Trương Minh Tuấn Bộ trưởng bộ TT&TT).

Đúng là một sự cố truyền thông không bình thường, tôi theo dõi rất kỹ. Trước hết cần chú ý nội dung mập mờ mà Vinastas công bố trong “Thông cáo báo chí” của họ.

Họ còn nhấn mạnh, “các mẫu nước mắm có độ đạm càng cao, tỉ lệ mẫu có hàm lượng arsen tổng vượt ngưỡng quy định càng tăng”, nhằm ám chỉ sự độc hại của nước mắm truyền thống. Thông tin này đã nhanh chóng được lan truyền trên các phương tiện truyền thông với tần số dày đặc.

Ai cũng biết thạch tín là một chất cực độc, thường được sử dụng làm thuốc diệt chuột, nên sự sợ hãi, hoang mang đối với nước mắm bao trùm lên người tiêu dùng. Nếu không xóa tan nỗi sợ hãi này thì ngành sản xuất nước mắm truyền thống đứng trước nguy cơ bị phá sản hàng loạt.

Kết quả là Bộ Công Thương đã phạt hành chính 15 triệu với Vinastas, cơ quan kiểm định chính trong vụ việc, cách chức ông Vương Ngọc Tuấn – Phó Tổng thư ký Vinastas. Đến giữa tháng 12/2016, Vinastas đã phải đăng thông tin cải chính kết quả nêu trên, nhận sai khi đã đồng nhất các khái niệm và xin hủy toàn bộ thông tin đã công bố. Sau đó, văn bản do Chủ tịch Vinastas – ông Đoàn Phương ký đã chính thức xin lỗi người tiêu dùng vì thông tin sai lệch.

Đó mới là một vụ việc được chính thức bác bỏ do có sự đấu tranh không ngừng nghỉ của Hội nước mắm Phú Quốc. Còn những việc như thông tin về nồng độ bụi mịn cao tại Hà Nội được đưa ra bởi Airvisual – một hãng hãng bán máy lọc không khí, hay tấm lợp fibro xi-măng gây ung thư được đưa ra bởi các tổ chức từ Úc, Nhật – những quốc gia sản xuất sản phẩm thay thế fibro xi-măng, thì có lẽ còn cần thêm thời gian đấu tranh tìm lại công lý.

Trở về câu chuyện bình giữ nhiệt “có chứa chất kịch độc”, trước tiên phải truy về nguồn gốc tin đồn này xuất phát từ đâu? Hầu hết các bài viết đều mở đầu bằng một nguồn tin nghe có vẻ tin cậy “Viện Nghiên cứu & Kiểm định chất lượng thuộc tỉnh Giang Tô, Trung Quốc… Kết quả cho thấy loại bình giữ nhiệt Trung Quốc có chứa sợi amiăng cực kỳ độc hại” nhưng cụ thể nghiên cứu thế nào thì không thấy ai nhắc đến.

Bài báo năm 2016

Bài báo năm 2019

Truy sâu hơn về nghiên cứu này, không khó để tìm thấy nội dung, hình ảnh tương tự từ một loạt bài viết vào năm 2016 với chủ đề cũng tương tự về bình giữ nhiệt. Tuy nhiên, hoàn toàn không thấy bóng dáng của amiang trong nghiên cứu này. Một nghiên cứu vô cùng đơn giản là đổ nước tinh khiết vào bình giữ nhiệt so với đổ nước hoa quả (mang tính axít) để kết luận “nước trái cây hay trà là đồ uống có tính axit khá mạnh, khi được đựng trong bình làm bằng chất liệu inox sẽ kích thích quá trình giải phóng kim loại nặng trong inox” nhưng sau 3 năm lại bị “lái” sang là chứng minh bình giữ nhiệt có amiang. Đặt câu hỏi cho vấn đề này, TS. Nguyễn Hồng Vũ – Viện Nghiên cứu ung thư, City of Hope, California, USA, Cố vấn khoa học Ruy Băng Tím – nghi ngờ “về nguồn thông tin này vì trong 3 năm trời cũng một sự việc lại diễn ra y chang không thêm được thông tin gì mới và báo chí nước ngoài cũng như báo khoa học không có một chữ!”.

Nghiên cứu 2016

Nghiên cứu “mới thực hiện” năm 2019

Phân tích kỹ loạt bài viết sẽ thấy amiang được chèn vào một cách vô cùng gượng gạo. Sau khi vu vơ đưa ra luận điểm rằng bình giữ nhiệt có chứa amiang (dù thí nghiệm ra sao, amiang có ở đâu hay nó có nằm trong nghiên cứu của Viện nghiên cứu tại Giang Tô hay không thì cũng không nói đến??) thì loạt bài viết sẽ ngay lập tức lái người đọc sang kết luận của ông Trần Tuấn – một cá nhân đang rất tích cực vận động chống amiăng trắng – là amiang gây ung thư, vô cùng nguy hiểm. Trong khi đó bà con Việt Nam đã dùng bể nước từ amiăng xi-măng, uống nước hứng từ mái fibro xi-măng hay hơn 50.000 km đường ống dẫn nước từ fibro xi-măng vẫn đang được sử dụng ở Đức thì không thấy ai bị bệnh gì.

Phản ứng trước loạt thông tin này, từ năm 2016 chính Bộ Y tế đã đi kiểm nghiệm tính an toàn của loại bình cách nhiệt, đặc biệt là bình cách nhiệt của Trung Quốc. Kết luận là trong 8 mẫu xét nghiệm với 5 mẫu bán tràn lan trên thị trường và 3 mẫu đã được công bố chất lượng sản phẩm, không có mẫu nào có hàm lượng kim loại nặng nằm trên chất lượng cho phép. Việc chỉ đo hàm lượng kim loại nặng trong bình vì nghiên cứu của Trung Quốc chỉ nói tới kim loại nặng mà không hề đả động tới amiăng như báo chí Việt Nam đưa tin. Thế nhưng, sau 3 năm, kết quả kiểm định của Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế)phối hợp với Viện Kiểm nghiệm An toàn thực phẩm Quốc gia đã bị ỉm đi để gây thêm hoang mang cho người tiêu dùng.

Rất cần đặt câu hỏi với mục tiêu ẩn sau hành động lên một series bài viết mang tính định hướng, không có cơ sở khoa học, vô căn cứ như vậy, đặc biệt trong thời điểm người dân đang hoang mang với chất lượng sản phẩm, dịch vụ mà mình đang sử dụng. Amiang trắng hiện đang là một loại vật liệu nhận nhiều ý kiến trái chiều về việc có hay không nên sử dụng loại vật liệu này. Tương tự như arsen hữu cơ trong nước mắm bị đánh đồng với thạch tín, amiăng trắng thường bị đánh đồng với amiăng màu (nâu và xanh), loại amiăng gây ung thư đã bị cấm từ lâu. 90% amiăng trắng ở Việt Nam được dùng cho việc sản xuất tấm lợp fibro xi-măng, loại tấm có độ bền cao, chống chịu được thời tiết khắc nghiệt ở vùng sâu, vùng xa, bền trong môi trường axít của các trang chại chăn nuôi, và có giá thành phù hợp với túi tiền của hầu hết đồng bào.

Amiang trắng được dùng ở Việt Nam 60 năm nay, chiếm một phần lớn thị trường vật liệu lợp tại nước ta đặc biệt được bà con có thu nhập thấp, dân tộc thiểu số ưa chuộng. Các bằng chứng khoa học và thực tiễn đều cho thấy amiăng trắng hoàn toàn không ảnh hưởng đến sức khoẻ con người nếu được sử dụng an toàn và có kiểm soát trong sản xuất và sau khi đã nằm trong thành phẩm tấm lợp hay ống nước. Có lẽ với những cá nhân tẩy chay amiăng trắng một thông tin thí nghiệm hoàn toàn không liên quan đến amiăng từ Trung Quốc cũng có thể được sử dụng cho mục đích cấm amiăng trắng “vì sức khoẻ người dân”.

Trường hợp của Vinastas và các báo đài đưa tin khi sự việc còn chưa rõ nguyên do là một bài học nhãn tiền đã để lại hậu quả vô cùng lớn cho ngành công nghiệp nước mắm và các cá nhân, tổ chức có liên quan đã phải chịu hình phạt theo pháp luật. “Luôn luôn lắng nghe, sẵn sàng chia sẻ, dù đúng hay sai” trước đây là tiêu chí của chương trình hài “Hỏi xoáy – đáp xoay” có vẻ nay đã trở thành tiêu chí của một số báo mạng. Hít thở gây ung thư, uống nước gây ung thư,  ăn thực phẩm cũng gây ung thư, chưa biết là có ung thư thật hay không nhưng nếu ngày nào cũng đọc những tin như vậy có lẽ tâm hồn người Việt Nam sớm muộn cũng bị “ung thư” do những tin tức vô căn cứ này./.