Ngưng sử dụng amiăng trắng tại Việt Nam – Còn nhiều vấn đề chưa thoả đáng

Thực hiện chỉ đạo của Chủ tịch Quốc Hội về trả lời kiến nghị việc sử dụng aimăng trắng tại Việt Nam, ngày 3.11.2018. Ủy Ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Quốc hội đã tổ chức Hội nghị gải trình về vấn đề này.

Cấm hay không cấm amiang trắng?

Cấm hay tiếp tục cho sử dụng amiang trắng trong sản xuất các sản phẩm công nghiệp do lo lắng loại sợi này gây ảnh hưởng đến sức khoẻ con người vẫn đang là chủ đề gây nhiều tranh cãi từ hơn 20 năm nay, và vẫn tiếp tục kéo dài vì nhiều lý do với mục đích tuyên truyền khác nhau. Tại Việt Nam mặc dù các nghiên cứu khoa học trong nước đã khẳng định chưa tìm thấy bằng chứng gây bệnh ung thư trung biểu mô do liên quan đến amiang trắng trong công nhân ngành sản xuất tấm lợp và người sử dụng sản phẩm nhưng các đề xuất ban hành lệnh cấm thì liên tục được đề xuất và thúc giục.

Báo cáo tại Hội nghị giải trình, Đại diện Bộ Y tế cho rằng Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã khẳng định không có ngưỡng an toàn trong tiếp xúc với amiăng trắng vì chúng được xếp thứ 119 trong danh mục các chất độc hại do cơ quan đăng ký chất độc và bệnh tật Hoa Kỳ. Cách tốt nhất để phòng chống bệnh do amiăng gây ra là ngừng sản xuất và sử dụng các loại amiăng. WHO cũng khuyến cáo các nước không nên làm lại nghiên cứu về amiăng vì thời gian gây bệnh rất dài, nghiên cứu như vậy tốn kém và không phù hợp với điều kiện Việt Nam.

Không đồng tình với quan điểm này, TS.Võ Quang Diệm – Chủ tịch Hiệp hội Tấm lợp Việt Nam phản biện rằng chúng ta cần phân biệt rõ ảnh hưởng của nhóm sợi amiăng trắng và amiăng nâu, xanh là hoàn toàn khác nhau thì mới có biện pháp và chính sách phù hợp. Hiện nay, amiăng nâu và xanh đã bị cấm sử dụng trên toàn thế giới cũng như ở Việt Nam. Chỉ duy nhất sợi amiăng trắng là còn được phép sử dụng với những điều kiện đảm bảo an toàn. Loại sợi này đã được sử dụng tại Việt Nam gần 60 năm qua chứ không phải ngày 1 ngày 2 để nói thời gian chưa đủ dài cho phát bệnh. Nếu cấm amiang trắng theo khuyến cáo của WHO vì lo độc hại thì tại sao không cấm cả thuốc lá, rượu bia, thịt hun khói…

Chất vấn Bộ Y tế, đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Xuân Thu – Chủ tịch Hội chữ thập đỏ đề nghị BYT cung cấp số liệu về tỷ lệ ung thư do amiăng trắng chiếm bao nhiêu so với tỷ lệ ca tử vong do ung thư tại Việt Nam. “Tôi đọc trong một số tài liệu là có 2.000 ca ung thư phổi trên tổng số 200.000 ca ung thư, nhưng ung thư phổi lại do rất nhiều nguyên nhân trong đó có khi là do thuốc là và môi trường ô nhiễm. Vậy số lượng ung thư xác định là do amiăng trắng là bao nhiêu? Tại sao không quy định cấm thuốc lá hay bảo vệ thực vật là các chất gây ung thư khác?”.

Trong danh mục các chất độc do Hoa Kỳ xếp loại, amiăng trắng xếp 119, trong khi đó chì và thuỷ ngân vẫn sử dụng, ở nước ta chưa cấm các chất này, vậy tại sao cấm amiăng? Tại sao chỉ cấm amiăng trong sản xuất tấm lợp mà không cấm trong vật liệu khác.

Đại biểu Thu cũng đề nghị BXD nghiên cứu, xem xét quy định về sản xuất có điều kiện đối với các vật liệu có ảnh hưởng đến sức khoẻ để kiểm soát thay vì cấm. Cần tăng cường tuyên truyền để người dân tự nhận thức và lựa chọn theo điều kiện kinh tế vì nếu không khó khăn thì không ai lựa chọn tấm lợp này mà chỉ có các vùng khó khăn”.

TS.BS Lê Thị Hằng – Giám đốc bệnh viện Xây dựng báo cáo: “Qua theo dõi hàng chục năm qua và đánh giá tình hình, chúng tôi thấy chưa phát hiện các trường hợp ung thư trung biểu mô phổi ở những công nhân có tuổi nghề trên 30 năm. Và mô hình sức khỏe và bệnh tật của các đơn vị xây dựng nói chung và các đơn vị sản xuất tấm lợp nói riêng đều có sự tương đồng và không có sự khác biệt.

Về quy định về nồng độ bụi sợ amiăng trong môi trường lao động thì Bộ Y tế đã có quyết định 37335 năm 2002, quy định: nồng độ cho phép là 0,1 sợi/1 ml trong thời gian làm việc 8 giờ và 0.5 sợi/1ml trong thời gian làm việc 01 giờ. Tiêu chuẩn này bằng tiêu chuẩn của Mỹ. Chứ không phải chúng ta không có ngưỡng tiếp xúc an toàn cho người lao động”.

TS.BS Hằng cũng nhấn mạnh: “Tất cả các loại sợi thiên nhiên đều có ảnh hưởng đến con người nhưng đều phụ thuộc vào ba yếu tố: thứ nhất là kích thước sợi, thứ hai là độ bền sinh học và thứ ba là liều lượng tiếp xúc. Vì vậy, khi đánh giá tác hại, chúng ta cần đánh giá dựa trên ba yếu tố đó”.

Đại biểu quốc hội Nguyễn Minh Đức – Uỷ viên thường trực Uỷ ban Quốc phòng và An ninh thì cho rằng việc trích dẫn các tài liệu minh chứng amiang trắng độc hại từ nước ngoài để áp dụng trong xây dựng chính sách của Việt Nam nhìn qua có vẻ hợp lý về khoa học, nhưng chưa có cơ sở về thực tiễn. Các Bộ cần phải có đề án Nhà nước để nghiên cứu tác động, tính được tỷ lệ ung thư phổi và ung thư trung biểu mô.

Cơ sở pháp lý nào để ban hành lệnh cấm

Hiện nay trên thế giới có khoảng 60 trên tổng số 139 quốc gia và vùng lãnh thổ cấm sử dụng các loại sợi amiăng còn lại cho phép sử dụng amiăng trắng và các sản phẩm chứa amiăng trắng bao gồm các nước như Mỹ, Canada; Liên Bang Nga, Mexico, Brazil… và Châu Á thì có các nước đông dân như Ấn Độ, Trung Quốc, Indonexia…. Theo ông Lê Văn Tới – Phó Chủ tịch Hội VLXD, nhiều nước ban hành lệnh cấm amiang trắng nhưng vẫn sử dụng các sản phẩm có chứa amiang như tại Đức (theo số liệu của Tạp Chí Bộ Quy Hoạch của Đức) vẫn tồn tại 50,000km đường ống dẫn nước uống có sử dụng amiăng..

Tại Việt Nam, amiang trắng đang được quy định thuộc ngành nghề kinh doanh có điều kiện tại các Luật Hoá chất; Luật Đầu tư; Luật Chuyển giao công nghệ và Luật Doanh nghiệp. Theo đó “doanh nghiệp được phép kinh doanh những mặt hàng mà nhà nước không cấm”.

Đại biểu Quốc hội Thành phố Hải Phòng – Ông Bùi Thanh Tùng chất vấn khi Bộ Xây dựng đề xuất ban hành lệnh cấm amiang trắng vào năm 2023: “Về mặt pháp lý tất cả các luật hiện nay đều công nhận ngành sản xuất tấm lợp từ amiăng trắng là một ngành được thực hiện và kinh doanh có điều kiện. Nếu luật đã quy định thế thì không có lý do gì quy định cấm khi chưa sửa luật mà phải có cơ sở chắc chắn về pháp lý để làm việc đó”. Ông Tùng cũng nhấn mạnh trong khi còn rất nhiều vấn đề bị “vướng”, chưa giải quyết được như cơ sở pháp lý, cơ sở khoa học và thực tiễn thì liệu có thể trình đề án khả thi vào tháng 6/2019 và cấm vào năm 2023 như Bộ Xây dựng đã đề xuất không?

Ông Lê Anh Tuấn – Uỷ viên Thường trực Uỷ ban Đối ngoại thì đề nghị BXD cung cấp thêm về phản ứng và hướng xử lý của các nước khác trên thế giới đang sử dụng amiăng trắng như thế nào đối với khuyến cáo của WHO. Các cơ quan liên quan cung cấp thêm tình hình cạnh tranh trên thị trường tấm lợp Việt Nam, liệu có việc cạnh tranh không lành mạnh không? Amiăng trắng thuộc kinh doanh có điều kiện ở Luật Đầu tư, để thay đổi chính sách thì phải sửa luật và việc này thuộc thẩm quyền Quốc hội. Căn cứ vào quy định khi tiến hành thay đổi luật và sửa đổi chính sách thì chắc chắn cơ quan chủ trì và thực hiện cần có kết luận chính xác trên rất nhiều khía cạnh từ kinh tế, xã hội. Khi sửa đổi, luật hoá vấn đề này, cần chú ý rà soát để đảm bảo tính thống nhất với các hiệp ước quốc tế về song phương và đa phương có liên quan đến kinh doanh mà Việt Nam tham gia trong văn kiện WTO và hiệp định FTA mà Việt Nam đã ký kết.

Trong cạnh tranh không lành mạnh, nhiều khi bài toàn sức khoẻ, quốc phòng an ninh, đối ngoại được sử dụng để tạo dư luận xã hội, tạo sức ép. Uỷ ban cần chuyển vấn đề sang cơ quan chức năng để xác định mục đích. Dưới góc độ an ninh, có nhiều yếu tố nước ngoài ảnh hưởng tác động đến vấn đề xây dựng chính sách của nước ta để tác động đến kinh tế Việt Nam.

Thực tiễn chưa được giải quyết

Theo Hiệp hội Tấm lợp Việt Nam: Ước tính tấm lợp amiăng chiếm khoảng trên dưới 40 -42% thị phần tấm lợp, mỗi năm cung cấp cho thị trường khoảng 80 – 85% m2. Tấm lợp sử dụng amiăng trắng chịu được những điều kiện khắc nghiệt của thời tiết, tuổi thọ cao, giá thành rẻ. Địa bàn sử dụng tấm lợp fibro xi măng chủ yếu là các vùng còn khó khăn, vùng miền núi, đối tượng sử dụng là người nghèo, thu nhập thấp hoặchô gia đình có công trình phụ, khu sản xuất, chăn nuôi….

Nghiên cứu tìm kiếm các loại sợi có thể thay thế amiang trắng trong sản xuất tấm lợp đã được các nhà máy triển khai hàng chục năm qua, tuy nhiên các dự án đều bị thất bại, nằm đắp chiếu. Tấm không sợi amiang làm ra có chất lượng kém, giòn, dễ vỡ, tuổi thọ ngắn nhưng giá thành cao nên không được thị trường chấp thuận.

Thứ trưởng Bộ Khoa học & Công nghệPhạm Công Tạc cho biết: “Các nhà khoa học VN đã làm chủ công nghệ sản xuất tấm lợp không sử dụng amiăng trắng. Hiện tại nhóm nghiên cứu của Bộ Công Thương đã làm tư vấn sản xuất cho một số khu vực của Đông Nam Á, Srilanka. Tuy nhiên, 2 đơn vị sản xuất tấm lợp không amiăng trong quá trình sản xuất (cần biết amiăng trắng có tính ưu việt hơn) đã dừng sản xuất. Hiện giờ các cơ sở khi sản xuất tấm lợp không amiăng trắng gần như không bán được sản phẩm ra ngoài thị trường (do giá thành, độ bền của vật liệu).

Liên quan đến cơ sở thực tiễn, nhiều chất vấn của đại biểu quốc hội vẫn chưa được làm rõ như: tại sao lại chỉ cấm amiang trắng trong sản xuất tấm lợp mà không cấm trong các ngành khác? Cấm sản xuất thì có cấm sử dụng tấm lợp hoặc cấm nhập khẩu tấm lợp từ các nước như Thái Lan và Trung Quốc không? Tính khả thi của việc cấm các sản phẩm như má phanhmáy bay, ô tô, các tấm cách nhiệt, cách điện, quần áo chống cháy…có chứa sợi amiang trong đó? Tính khả thi và chi phí để thay thế hàng triệu m2 tấm lợp đang tồn tại trên thị trường? Khả năng tiêu huỷ các loại tấm đó….?

Chính bởi lẽ đó mà doanh nghiệp sản xuất tấm lợp kiến nghị Quốc Hội và Chính phủ, các Bộ ngành cần phải xem xét một cách thấu đáo, minh bạch, cần tiếp tục nghiên cứu khoa học và khách quan về tác hại của amiăng trắng, việc sử dựng amiăng trắng an toàn, có kiểm soát cần phù hợp với nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế.

Thứ trưởng Bộ Xây dựng – Nguyễn Văn Sinh đưa ra ý kiến rằng cho dù có quyết định dừng hay không việc sử dụng amiăng trắng trong sản xuất thì Bộ Xây dựng cũng sẽ dưới cương vị người lãnh đạo đứng đầu tìm mọi giải pháp để có thể phát triển được ngành sản xuất vật liệu xây dựngcũng như tìm vật liệu thay thếcó đủ tính năng để thay thế amiăng trắng trong sản xuất, đồng thời giám sát các quy trình sản xuất có sử dụng amiăng trắng một cách có kiểm soát.

Sau phiên chất vấn sôi nổi, Đồng chí Phan Xuân Dũng – Chủ nhiệm UB Khoa học, Công nghệ và Môi trường đã đưa ra kết luận hội nghị giải trình. Theo đó các Bộ Khoa học & Công nghệ, Bộ Y Tế, Bộ Xây dựng cần tiếp tục nghiên cứu có hay không sự nguy hại của amiăng trắng. Khi đề xuất chính sách liên quan đến vấn đề này cần phải thực sự khách quan, khoa học vì một lợi ích chung của nền kinh tế quốc gia dân tộc đặc biệt là vì sức khỏe của người dân. Các cơ quan truyền thông cần đưa tin đầy đủ, trung thực, cả 2 chiều để đảm báo tính chính xác của phiên giải trình. Khi đưa tin phải cân nhắc kỹ lưỡng hậu quả để tránh gây thiệt hại cho người dân, doanh nghiệp, người lao động.

T. Hà