Vinastas với nước mắm thì quá rõ, thế còn Vinastas với amiăng trắng thì sao?

Chưa bao giờ Vinastas lại nổi tiếng như bây giờ bởi người người đã biết đến Vinastas, nhà nhà đã biết đến Vinastas, nhiều như đa phần là người Việt Nam thì phải biết bếp nhà nào cũng có nước mắm để chấm vậy.

Vinastas là ai?

Phải khẳng định Vinastas không phải là một diễn viên, ca sỹ hay ngôi sao đình đám nào đó của showbiz Việt. Vinastas đơn giản chỉ là tên viết tắt của Vietnam Standard and Consumers Association, hay còn gọi là Hội Bảo vệ người tiêu dùng – một “tổ chức xã hội – nghề nghiệp, tự nguyện, không vì mục đích lợi nhuận của những người hoạt động trong các lĩnh vực tiêu chuẩn, chất lượng và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng”. Trớ trêu thay, trong 25 năm “tồn tại” và “phát triển” của mình, Vinastas vẫn cứ “dật dờ” trong khi các cuộc tranh cãi giữa doanh nghiệp kinh doanh và người tiêu dùng ngày càng tăng đã không được giải quyết, hoặc được giải quyết mà không thấu đáo. Có khi nào, những người lãnh đạo của Vinastas ao ước được trở nên nổi tiếng khi đứng ra bảo vệ người tiêu dùng trong vụ “con ruồi trong chai nước ngọt của Tân Hiệp Phát” chẳng hạn, thay vì tai tiếng trong việc “công bố khảo sát nước mắm có chứa arsen” khi mà động cơ và tính chân thực của khảo sát bị đánh giá là không minh bạch.

Vinastas “bốc mùi khắm” dù dính vào “nước mắm thơm” như thế nào?

Chiến dịch truyền thông thay đổi nhận thức (communicate to change a perception) của một ông lớn “mà ai cũng biết đấy là ai” – sử dụng Vinastas như một thứ công cụ – đã bị truyền thông và cộng đồng mạng bóc mẽ (1) Vinastas nhận tiền tài trợ từ công ty truyền thông nổi tiếng T&A Ogilvy để làm khảo sát công bố nước mắm truyền thống có chứa thạch tín (nghĩa là độc, không an toàn); (2) người tiêu dùng bắt đầu sợ hãi và tẩy chay nước mắm truyền thống (3) doanh nghiệp lợi ích tung ra chiến dịch truyền thông về một loại nước chấm công nghiệp có mùi mắm, an toàn vì không chứa thạch tín (nhưng thực ra đó là hỗn hợp hóa chất bao gồm nhiều loại bột ngọt và hương liệu mùi cá và được bán với giá thành rất thấp) (4) doanh nghiệp thu lời hàng nghìn tỷ đồng và Vinastas có “vài trăm triệu” tiền tài trợ chia vào túi các cá nhân để hưởng thụ (sau đó về nhà vẫn bắt vợ mua nước mắm làm từ cá nguyên chất để chấm chứ nhất định không dùng nước mắm pha hoá chất và hương liệu).

Cứ tưởng vậy là xong, nhưng không ngờ vụ việc khiến cả người tiêu dùng lẫn doanh nghiệp, hai chủ thể về mặt nguyên tắc được Vinastas bảo hộ lợi ích chính đáng đã đùng đùng nổi giận, như những bà mẹ nhìn thấy em bé của mình bị bạo hành ở trường mẫu giáo. Họ nổi giận vì hàng ngàn năm nay người Việt Nam vẫn ăn nước mắm mà chẳng có ai chết vì arsen hữu cơ, nhưng “mưu mô đánh tráo khái niệm” đã làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống của ngư dân, các hộ kinh doanh nước mắm cá thể, các doanh nghiệp sản xuất nước mắm truyền thống khi họ phải đối diện với “cái chết” đóng cửa hàng loạt vì không bán được nước mắm do người tiêu dùng tẩy chay hoặc bị từ chối xuất khẩu.

Vinastas có liên quan đến câu chuyện gây tranh cãi của amiăng trắng không?

Nếu theo dõi câu chuyện truyền thông thổi phồng về sự độc hại của sợi amiăng trắng có trong tấm lợp fibro xi măng mới thấy kịch bản của chúng giống nhau đến hoàn hảo. Chỉ có điều sợi amiăng dường như không có được may mắn như nước mắm truyền thống.

Amiăng (asbestos) là tên thương mại chỉ nhóm các loại sợi khoáng tự nhiên được phân theo màu như amiăng trắng, amiăng nâu và amiăng xanh. Với cấu tạo dạng nhám, hình kim, cùng với việc sử dụng không đúng cách trong quá khứ, nhóm sợi amiăng nâu và xanh đã gây ra tổn thương về phổi cho những người phơi nhiễm với chúng trong một thời gian dài. Tuy nhiên, sợi amiăng trắng có dạng xoắn, xốp mềm đã được các nhà nghiên cứu khoa học khẳng định sẽ bị đào thải ra khỏi phổi từ 0,3 – 11 ngày sau khi thâm nhập vào cơ thể qua đường hô hấp, hoặc bị phân huỷ bởi môi trường axit do các đại thực bào tạo ra nếu nuốt hoặc uống vào.

Vì có những đặc tính ưu việt vượt trội như độ bền cơ học và tính đàn hồi cao, chịu ma sát tốt, chống cháy, chịu được môi trường kiềm, cách điện, ngăn cản vi khuẩn và sự tán xạ… amiang trắng được coi là loại nguyên liệu xây dựng đầu vào hữu ích và được ứng dụng rộng rãi trong ngành công nghiệp sản xuất sản phẩm fibrô xi măng, các vật liệu cách điện, cách nhiệt, ngành ôtô, ngành hàng không, dược, dầu mỏ và hạt nhân, sản xuất vật liệu chống cháy, sản phẩm dệt may và một số ngành khác…

Hiện nay có 149 quốc gia trên thế giới vẫn sử dụng amiăng trắng như Mỹ, Canada, Liên bang Nga, Brazil, Ukraine, Kazkhstan, Kyrgyzstan, Uzbekistan, Trung Quốc, Ấn Độ, Thái Lan, Indonesia, Việt Nam…Các nghiên cứu khoa học trong và ngoài nước đều chưa tìm thấy trường hợp bệnh nhân ung thư phổi hay ung thư trung biểu mô chết do amiăng trắng dù tại Nga, người dân của thành phố 125 năm tuổi – thành phố Asbest – vẫn nhiều đời sống và làm việc tại đó; hay tại các vùng Bắc Mỹ, 60% người dân vẫn sử dụng đường ống nước fibro xi măng có chứa amiăng trắng; và tại Việt Nam, amiăng trắng là loại sợi được sử dụng để phối trộn làm tấm lợp fibro xi măng từ những năm 1963 cho bà con nghèo vùng sâu, vùng xa, vùng bão lụt. Có thể nói những bệnh nhân mắc bệnh bụi phổi được phát hiện ngày hôm nay chính là kết quả của việc tiếp xúc với amiang xanh và nâu từ 20 – 40 năm trước.

Vậy nhưng vẫn có rất nhiều chiến dịch truyền thông kêu gọi cấm sử dụng amiang trắng trên toàn thế giới và lan đến Việt Nam, bất chấp những nghiên cứu khoa học và ứng dụng thực tế hữu ích của loại sợi này. Đáng tiếc rằng mục tiêu của chiến dịch không hoàn toàn vì sức khỏe cộng đồng mà còn vì những lý do như cạnh tranh thương mại (thay thế thị phần sợi amiăng bằng sợi PVA hoặc thay thế thị phần tấm fibro xi măng vốn đang chiếm 40% thị phần tấm lợp tại Việt Nam bằng tấm tôn hoặc tấm chứa cốt sợi PVA), hay lợi nhuận khổng lồ thu được từ các hoạt động chống amiăng như phần trăm tiền bồi thường cho nạn nhân kiện tụng, phí luật sư…

Tại Việt Nam, VN-BAN là một tổ chức (không chính thống) đã triển khai nhiều chiến dịch đánh tráo khái niệm, bôi nhọ và chỉ trích cá nhân, nhắm tới những nhà khoa học đang lên tiếng ủng hộ việc sử dụng sợi amiang trắng an toàn và có kiểm soát. Tổ chức này được thành lập bởi người đứng đầu của các nhóm/hội và là nhánh của ABAN – Tổ chức vận động cấm amiang trắng tại Châu Á và IBAS – Tổ chức vận động cấm amiang trắng trên thế giới. Các thành viên của VN-BAN tại Việt Nam bao gồm Hội KHKT An toàn và vệ sinh lao động Việt Nam; Hội Hóa Học Việt Nam; Hội tiêu chuẩn và bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam; Nhóm hợp tác thúc đẩy phát triển chính sách y tế dựa vào bằng chứng (EBHPD); Trung tâm Thông tin Tổ chức Phi chính phủ (NGO-IC).

Câu hỏi vô cùng đơn giản và cần được trả lời minh bạch: Nếu không có tiền tài trợ để làm các chương trình vận động cấm sử dụng amiang trắng tại Việt Nam, các vị có làm nhiệt tình đến thế không? Câu trả lời thực tâm các vị đều đã biết.

Ngọc Oanh